Beleggen, hoe het werkt, wat het kost en welke risico's u loopt

Kan ik 10.000 euro beter op mijn spaarrekening laten staan of moet ik gaan beleggen? Die vraag krijg ik van zzp'ers, van collega's en van vrienden, en het antwoord hangt vooral af van wanneer u het geld nodig hebt. Beleggen kan op lange termijn meer opleveren dan sparen, maar u kunt ook een deel van uw inleg kwijtraken. Deze gids beschrijft hoe beleggen werkt, wat het kost en welke risico's erbij horen, zonder een aanbieder aan te prijzen. Bekijk meer artikelen over Beleggen beginners.

Wat beleggen is

Beleggen is geld inleggen in iets waarvan de waarde kan stijgen of dalen, in de verwachting dat u er op termijn meer voor terugkrijgt. Bij een spaarrekening kent u de rente vooraf. Bij beleggen weet niemand het rendement van tevoren, ook de bank of de broker niet. U koopt een stukje van een bedrijf, een lening of een mandje van beide, en u verdient via koersstijging, dividend of rente.

In de praktijk loopt dat via een beleggingsrekening bij een bank, broker of vermogensbeheerder. U stort geld, plaatst een order en de aanbieder voert die uit op de beurs. De effecten die u koopt worden doorgaans los van het eigen vermogen van de aanbieder bewaard, zodat ze bij een faillissement van die aanbieder in principe van u blijven. Of een partij mag bemiddelen of beheren, controleert u in de registers van de AFM, de toezichthouder op de financiële markten.

Er zijn twee manieren om te beleggen. Zelf kiest u welke producten u koopt en verkoopt. Bij vermogensbeheer doet een partij dat namens u, binnen een risicoprofiel dat u samen vaststelt. Beide kosten geld en beide kennen dezelfde onderliggende risico's.

Waarin u kunt beleggen

De vier bekendste categorieën zijn aandelen, obligaties, beleggingsfondsen en vastgoed. Welke u kiest bepaalt voor een groot deel hoeveel de waarde van uw portefeuille schommelt.

Een aandeel is een eigendomsbewijs van een deel van één bedrijf. Gaat het bedrijf goed, dan stijgt de koers en keert het soms dividend uit. Gaat het slecht, dan kan de koers fors dalen en in het ergste geval wordt het aandeel waardeloos. Een obligatie is een lening aan een overheid of bedrijf. U ontvangt periodiek rente en krijgt aan het einde de hoofdsom terug. Dat is meestal rustiger dan een aandeel, maar ook een obligatie verliest waarde als de uitgever de lening niet kan terugbetalen of als de marktrente stijgt.

Veel beginners kiezen een fonds, omdat u daarmee in één keer in veel bedrijven belegt. Een indexfonds of ETF volgt een index, bijvoorbeeld een mandje van grote bedrijven wereldwijd. U bezit dan een klein deel van elk bedrijf in dat mandje. Valt er één weg, dan merkt u dat veel minder dan wanneer u uw geld in dat ene aandeel had gestoken. Die spreiding is de eenvoudigste vorm van risicobeheersing die er is.

Daarnaast bestaan grondstoffen, vastgoedfondsen en cryptomunten. Die laatste categorie schommelt zo sterk en is zo moeilijk te waarderen dat ik haar niet als beginnersproduct beschouw. De AFM waarschuwt al jaren dat beleggers bij producten die ze niet begrijpen vaker verlies lijden. Een nuttige vuistregel is dat u het product in twee zinnen aan iemand anders moet kunnen uitleggen voordat u het koopt.

Rendement en risico

Meer rendement verwachten betekent altijd meer risico accepteren, en een garantie op rendement bestaat bij beleggen niet. Over lange perioden hebben aandelen gemiddeld meer opgeleverd dan spaarrekeningen, maar dat gemiddelde zegt niets over het jaar waarin u toevallig moet verkopen.

Een rekenvoorbeeld maakt het concreet. U belegt 10.000 euro en de waarde zakt in een slecht jaar met 30 procent naar 7.000 euro. Om weer op 10.000 euro uit te komen moet de waarde daarna met ongeveer 43 procent stijgen. Dat herstel kan een paar jaar duren, soms langer. Wie in die periode geld nodig heeft, moet verkopen tegen een lage koers en maakt het verlies definitief.

Daarom bepaalt uw beleggingshorizon hoeveel risico u kunt nemen. Als vuistregel geldt dat geld dat u binnen vijf jaar nodig hebt, beter op een spaarrekening staat. Een zzp'er die belastingreserves aanlegt voor de aanslag inkomstenbelasting en de btw, kent de vervaldatum precies. Dat geld hoort niet in aandelen te staan, want als de beurs in het kwartaal van de betaling 20 procent lager staat, ontbreekt er geld om de Belastingdienst te betalen.

Er zijn meer risico's dan alleen de koers.

• Concentratierisico ontstaat als u veel in één bedrijf, sector of land belegt.
• Valutarisico treedt op als u belegt in dollars of ponden en de koers van de euro verandert.
• Inflatie raakt ook spaargeld, want als de prijzen harder stijgen dan de rente, koopt u later minder met hetzelfde bedrag.

Het grootste risico zit vaak in het gedrag van de belegger zelf. In de praktijk blijkt dat vaak anders dan beleggers vooraf denken. Iedereen zegt een daling van 30 procent te kunnen verdragen, tot de portefeuille het werkelijk doet. Een collega-controller vertelde mij ooit dat hij tijdens een beurscrisis alles verkocht, precies op het laagste punt, en daarna pas weer instapte toen de koersen al hersteld waren. Dat kostte hem meer dan alle beheerkosten van de jaren daarvoor bij elkaar. Bepaal daarom vooraf bij welke daling u niets doet.

Kosten van beleggen

Kosten van beleggen zijn te vergelijken met een lek in een emmer, en ze tellen elk jaar opnieuw mee, ook in jaren zonder rendement. Er zijn grofweg vier soorten.

Transactiekosten betaalt u wanneer u koopt of verkoopt, soms een vast bedrag per order, soms een percentage. Dan zijn er de lopende kosten van een fonds, die worden verrekend in de koers en die u daarom niet als aparte afschrijving ziet. Aanbieders van vermogensbeheer rekenen daar nog een beheervergoeding bovenop. Daarnaast zijn er verborgen kosten zoals het verschil tussen koop- en verkoopkoers, de spread, en omrekenkosten bij een andere valuta. Het essentiële-informatiedocument (KID) dat bij een product hoort, toont de verwachte kosten en is de plek om te beginnen met vergelijken.

Het verschil lijkt klein maar loopt flink op. Neem aan dat u 20.000 euro inlegt en dat de markt gedurende twintig jaar gemiddeld 5 procent per jaar oplevert voordat kosten zijn afgetrokken. Dit is een rekenvoorbeeld en geen voorspelling. Bij jaarlijkse kosten van 0,2 procent groeit uw inleg naar ongeveer 51.000 euro. Bij jaarlijkse kosten van 1,5 procent blijft er ongeveer 40.000 euro over. Het verschil van ruim 11.000 euro gaat op aan kosten, zonder dat u daar iets voor terugkrijgt, tenzij de duurdere partij structureel beter presteert. Dat blijkt in de praktijk zelden het geval.

Kleine bedragen hebben nog een tweede probleem. Als een aanbieder een vast bedrag per transactie rekent, vreet dat bij een maandelijkse inleg van 50 euro een groot deel van de inleg op. Reken dus altijd uit wat een jaar beleggen kost in euro's en niet alleen in percentages.

Belasting over beleggen

In Nederland betaalt u over beleggingen geen belasting over het werkelijke rendement maar over een fictief rendement op uw vermogen, in box 3 van de inkomstenbelasting. Op 1 januari telt de Belastingdienst uw bezittingen op, trekt schulden en het heffingsvrije vermogen af en rekent over de rest een veronderstelde opbrengst uit. Daarover betaalt u een vast percentage.

Dat betekent dat uw beleggingsresultaat zelf er niet toe doet. Heeft u in een slecht jaar verlies gemaakt, dan betaalt u over het vermogen op 1 januari toch belasting. Heeft u in een goed jaar veel verdiend, dan kan de belasting juist laag uitvallen. Verkopen en direct opnieuw kopen verandert daaraan niets, want de peildatum is het enige moment dat telt.

Een stel in Utrecht met een hypotheek zet de woning niet in box 3, die valt onder box 1. Spaargeld en beleggingen van beide partners komen wel in box 3, en partners mogen het vermogen onderling verdelen. Dat kan bij twee heffingsvrije bedragen in totaal voordeliger uitpakken. De bedragen, percentages en spelregels van box 3 veranderen regelmatig en er ligt een stelselwijziging richting werkelijk rendement in het vooruitzicht. Ga daarom voor het actuele heffingsvrije vermogen en de tarieven naar de Belastingdienst en reken met die cijfers, niet met wat u uit een oud artikel onthield.

Wie beleggingen heeft in het buitenland kan ook met bronbelasting op dividend te maken krijgen. Dat staat los van box 3 en kan onder voorwaarden worden verrekend.

Beleggen versus sparen

Sparen is bedoeld voor geld dat u binnen enkele jaren nodig hebt, beleggen voor geld dat u lange tijd kunt missen. Dat onderscheid bepaalt in de meeste gevallen de keuze al.

Spaargeld is veilig tot de grenzen van het depositogarantiestelsel, en u weet exact wat u krijgt. Het rendement is lager en kan achterblijven bij de inflatie. Beleggen biedt kans op een hoger rendement, maar de uitkomst is onzeker en de waarde kan tijdelijk fors lager zijn. Dat laatste is geen bijzaak, het is de prijs voor het hogere verwachte rendement.

De volgorde in de praktijk is vrij vast. Eerst een buffer voor onverwachte uitgaven, die bij een huishouden vaak overeenkomt met enkele maanden aan vaste lasten, en bij een zzp'er hoger ligt omdat het inkomen schommelt. Daarna de aflossing van dure schulden, zoals een rood staande rekening of een persoonlijke lening. Pas dan komt beleggen aan de beurt. Een hypotheek verdient een aparte afweging, omdat extra aflossen een zeker rendement geeft in de vorm van bespaarde rente, terwijl beleggen dat niet kan beloven. Het Nibud heeft rekenhulpen voor het opstellen van een eigen huishoudbegroting als u wilt weten hoeveel ruimte u werkelijk overhoudt.

Het komt neer op één vraag. Wanneer heb ik dit geld nodig, en kan ik een tijdelijke daling van een derde verdragen zonder te verkopen?

Veelgestelde vragen

Is beleggen risicovol?

Ja, want de waarde van uw belegging kan dalen en u heeft geen garantie dat u uw inleg terugkrijgt. Het risico hangt af van wat u koopt, hoeveel u spreidt en hoe lang u kunt wachten. Een breed gespreid fonds over de wereld is veel minder risicovol dan een handvol losse aandelen, maar ook dat fonds kan jaren lager staan dan toen u kocht.

Hoeveel geld heeft u nodig om te beleggen?

Voor veel producten volstaat een klein bedrag, soms al enkele tientallen euro's per maand. Let wel op de vaste kosten per transactie, want bij kleine bedragen kunnen die een groot deel van het rendement opeten. Belangrijker dan het startbedrag is dat u eerst een buffer heeft en dat u het geld de komende jaren niet nodig hebt.

Wat is het verschil tussen sparen en beleggen?

Bij sparen krijgt u rente en weet u vooraf wat u krijgt, binnen de grenzen van het depositogarantiestelsel. Bij beleggen koopt u bezit waarvan de waarde schommelt, met kans op meer rendement maar ook op verlies. Sparen past bij doelen op korte termijn, beleggen bij doelen die ver weg liggen.

Pak vandaag uw laatste bank- en spaarafschrift en schrijf op hoeveel geld u de komende vijf jaar zeker niet nodig hebt. Alleen dat bedrag komt in aanmerking om te beleggen, en pas nadat uw buffer op orde is. Vraag daarna bij twee aanbieders het KID van het product dat u op het oog heeft op en vergelijk de jaarlijkse kosten in euro's.